Ĉu eblas samtempe redukti sociajn malegalecojn kaj limigi la klimatan krizon? Laŭ nova raporto publikigita de la Monda Laboratorio pri Malegaleco (World Inequality Lab), la respondo estas jes.

La Tutmonda Justeca Raporto (Global Justice Report), prezentita komence de junio 2026, proponas ambician sed detale kalkulitan vojmapon por la 21-a jarcento. Ĝia ĉefa mesaĝo estas simpla: la homaro disponas pri sufiĉaj rimedoj por garantii dignan vivnivelon al ĉiuj sen detrui la klimaton. Tamen tio postulos profundajn ŝanĝojn en la maniero kiel ni produktas, konsumas kaj distribuas riĉecon.

La aŭtoroj de la raporto rimarkigas, ke la nuna mondo karakteriziĝas per ekstremaj malegalecoj. Dum miliarduloj amasigas ĉiam pli grandajn riĉaĵojn, centoj da milionoj da homoj ankoraŭ vivas en malriĉeco. Samtempe la plej riĉaj tavoloj de la loĝantaro respondecas pri misproporcie granda parto de la forcej-efikaj gasoj.

Anstataŭ prezenti la batalon kontraŭ malegaleco kaj la klimatan transiron kiel kontraŭdirajn celojn, la raporto argumentas ke ili estas intime ligitaj. Laŭ ĝiaj kalkuloj, la mondo povus atingi averaĝan enspezon de ĉirkaŭ 5 000 eŭroj monate por ĉiu homo antaŭ la fino de la jarcento, dum la tutmonda varmiĝo estus limigita al proksimume 1,8 °C.

Por atingi tion, la aŭtoroj proponas plurajn gravajn reformojn.

Unue, ili rekomendas pli progresivan impostadon de la plej grandaj riĉaĵoj kaj enspezoj. La celo ne estas simple puni la riĉulojn, sed mobilizi rimedojn por investi en edukado, sanservo, infrastrukturo kaj klimata transiro.

Due, la raporto proponas kreadon de Tutmonda Justeca Fonduso, kiu helpus financi disvolviĝon kaj ekologian transformon en malpli riĉaj landoj. Tio celus redukti la grandegajn malegalecojn inter Nordo kaj Sudo.

Trie, la aŭtoroj pledas por ekonomio malpli dependanta de materiala konsumo. Ili antaŭvidas iom-post-ioman translokiĝon de laborforto kaj investoj al sektoroj kiel edukado, sano, prizorgado de maljunuloj, scienco kaj kulturo. Tiuj kampoj povas plibonigi la vivkvaliton sen postuli senfinan kreskon de la konsumo de energio kaj krudmaterialoj.

La raporto ankaŭ emfazas la gravecon de ŝanĝoj en vivstiloj. Malpli granda dependeco de fosiliaj energioj, pli da publika transporto, pli efika uzo de resursoj, pli da reuzado kaj modera redukto de troa konsumo estus necesaj elementoj de justa transiro.

Inter la plej frapaj prognozoj troviĝas la aserto, ke la parto de la tutmonda riĉeco posedata de la plej malriĉa duono de la homaro povus kreski de la nunaj 2 % ĝis ĉirkaŭ 30 % antaŭ la jaro 2100. Samtempe la parto kontrolata de miliarduloj draste malpliiĝus.

Kompreneble la raporto ne pretendas antaŭdiri la estontecon. Ĝi prezentas scenaron bazitan sur politikaj elektoj. Ĝia ĉefa merito estas montri, ke ekzistas alternativo al la falsa dilemo inter ekonomia prospero kaj ekologia respondeco.

En epoko kiam kreskas samtempe sociaj streĉoj kaj mediaj zorgoj, la Tutmonda Justeca Raporto memorigas nin pri grava vero: la problemo ne estas manko de riĉeco, sed la maniero kiel tiu riĉeco estas distribuata kaj uzata. Laŭ ĝiaj aŭtoroj, pli justa mondo kaj pli stabila klimato ne estas kontraŭaj celoj. Ili estas du flankoj de la sama projekto.

Esperanto	Vortfarado	English	Français	Deutsch
vojmapo	vojo + mapo	roadmap	feuille de route	Fahrplan
malegaleco	mal- + egal + -ec- + -o	inequality	inégalité	Ungleichheit
klimata transiro	klimato + -a ; trans + ir + -o	climate transition	transition climatique	Klimawende
forcej-efikaj gasoj	forcejo + efiko + -a + gaso	greenhouse gases	gaz à effet de serre	Treibhausgase
vivnivelo	vivo + nivelo	standard of living	niveau de vie	Lebensstandard
profundaj ŝanĝoj	profunda + ŝanĝo	profound changes	changements profonds	tiefgreifende Veränderungen
amasigi riĉaĵojn	amas + -ig- + -i ; riĉaĵo = riĉa + -aĵ- + -o	to accumulate wealth	accumuler des richesses	Reichtum anhäufen
respondecas pri	respond + ec + -i → respondeci	to be responsible for	être responsable de	verantwortlich sein für
intime ligita	ligi + -it- + -a	closely linked	étroitement lié	eng verbunden
laŭ la kalkuloj	kalkul + -o	according to the calculations	selon les calculs	den Berechnungen zufolge
atingi celon	ating + -i ; celo	to achieve a goal	atteindre un objectif	ein Ziel erreichen
pli progresiva impostado	imposto + -ad- + -o	more progressive taxation	fiscalité plus progressive	progressive Besteuerung
mobilizi rimedojn	mobil + -iz- + -i	to mobilise resources	mobiliser des ressources	Mittel mobilisieren
malpli riĉaj landoj	malpli + riĉa + lando	less affluent countries	pays moins riches	weniger wohlhabende Länder
transdoni rimedojn	trans- + doni	to transfer resources	transférer des ressources	Ressourcen übertragen
iom-post-ioma translokiĝo	trans- + lok + -iĝ- + -o	gradual shift	déplacement progressif	schrittweise Verlagerung
laborforto	laboro + forto	workforce	main-d’œuvre	Arbeitskräfte
vivkvalito	vivo + kvalito	quality of life	qualité de vie	Lebensqualität
senfina kresko	sen- + fin + -a ; kresko	endless growth	croissance infinie	unendliches Wachstum
emfazi la gravecon de	emfazi ; grav + -ec- + -o	to emphasize the importance of	souligner l’importance de	die Bedeutung hervorheben
ŝanĝo de vivstilo	vivo + stilo	change of lifestyle	changement de mode de vie	Veränderung des Lebensstils
efika uzo de resursoj	efiko → efika ; uzo	efficient use of resources	utilisation efficace des ressources	effiziente Ressourcennutzung
justa transiro	justa + transiro	just transition	transition juste	gerechter Übergang
antaŭvidi	antaŭ- + vidi	to foresee	prévoir	vorhersehen
samtempe	sama + tempo + -e	at the same time	en même temps	gleichzeitig
du flankoj de la sama projekto	flanko ; sama	two sides of the same project	deux faces d’un même projet	zwei Seiten desselben Projekts
la problemo ne estas…, sed…	ofta kontrasta frazmodelo	the problem is not…, but…	le problème n’est pas…, mais…	das Problem ist nicht…, sondern…

Rimarkoj pri la vortfarado

malegaleco
La prefikso mal- esprimas la kontraŭon. El egala ni ricevas malegala. La sufikso -ec- montras econ aŭ kvaliton. Malegaleco do signifas la econ esti malegala.

forcej-efikaj gasoj
Tio estas tipa Esperanta kunmetaĵo. La ĉefa elemento estas gasoj. Temas pri gasoj rilataj al la efiko de forcejo. Oni povus kompari ĝin kun la angla greenhouse gases.

amasigi
La radiko amas- signifas kolekti en amason. La sufikso -ig- signifas “igi ion fariĝi”. Amasigi riĉaĵojn do signifas kreskigi kaj kolekti riĉaĵojn.

respondeci
Tre interesa verbo. Ĝi devenas de la radiko respond- kaj la sufikso -ec-, kiu ĉi tie montras staton aŭ rolon. Respondeci pri io signifas havi respondecon pri ĝi.

impostado
La sufikso -ad- montras daŭran aŭ ripetan agon. Imposti estas la ago mem; impostado estas la sistemo aŭ procezo de impostado.

transdoni kaj translokiĝo
La prefikso trans- signifas “de unu loko aŭ stato al alia”. Ĝi estas tre ofta en politika, ekonomia kaj teknika lingvaĵo:

• transdoni = doni al alia
• translokiĝi = moviĝi al alia loko
• transporti = porti tra aŭ aliloken
• transformi = ŝanĝi la formon

laborforto kaj vivkvalito
Tiuj estas ekzemploj de kunmetitaj substantivoj. La lasta elemento estas la ĉefa:

• laborforto = forto por labori
• vivkvalito = kvalito de vivo
• vojmapo = mapo de vojo aŭ direkto
• mondrigardo = rigardo al la mondo

antaŭvidi
La prefikso antaŭ- signifas “antaŭe”. Simile:

• antaŭpagi = pagi antaŭe
• antaŭdiri = diri antaŭ ol io okazas
• antaŭvidi = vidi aŭ antaŭscii eblan estontecon

samtempe
La finaĵo -e transformas substantivon aŭ adjektivon en adverbon. Samtempe signifas “en la sama tempo”. Similaj formoj estas:

• tage
• nokte
• kutime
• rapide

Utila ekzerco

Provu mem diveni la signifon de la jenaj vortoj antaŭ ol serĉi ilin en vortaro:

• mondskala
• superriĉulo
• klimatpolitiko
• energiefikeco
• malegaligi
• riĉaĵkoncentriĝo
• vivnivela diferenco

Se vi komprenis la vortfaradajn principojn supre klarigitajn, vi probable povos kompreni ĉiujn ĉi vortojn sen helpo de vortaro.