Laŭ la oficiala ĉina rakonto, la Komunista Partio de Ĉinio liberigis la tibetan popolon el teokratia feŭda servuteco, forigis malriĉecon kaj alportis vojojn, lernejojn, hospitalojn kaj modernan ekonomion. Laŭ multaj tibetaj ekzilitoj kaj internaciaj defendantoj de homaj rajtoj, Ĉinio okupis Tibeton, subpremas ĝian religion kaj lingvon kaj iom post iom dissolvas ĝian apartan identecon.
Ambaŭ rakontoj enhavas parton de la vero. Sed ili ne estas samgrade konvinkaj pri ĉiuj punktoj, kaj oni ne povas simple meti ilin sur la saman nivelon kvazaŭ temus pri du egale pravigeblaj propagandoj.
La plej honesta demando estas do ne: kiu flanko estas tute prava? Sed: kion oni povas favore taksi en ĉiu pozicio, kaj kie komenciĝas la misuzo de historiaj faktoj por pravigi politikan potencon?
La malnova Tibeto ne estis egaleca paradizo
Oni devas komenci per fakto, kiun kelkaj defendantoj de Tibeto emas tro facile flankenmeti: la tradicia tibeta socio estis profunde hierarkia.
Granda parto de la agrikultura tero apartenis al aristokrataj familioj, monaĥejoj aŭ la registaro. Multaj kamparanoj estis ligitaj per heredaj devoj al bienoj kaj devis pagi impostojn, liveri produktojn aŭ plenumi senpagan laboron. La antropologo Melvyn Goldstein, unu el la plej gravaj fakuloj pri la socia historio de Tibeto, konsideris servutecajn rilatojn vastaj, kvankam li ankaŭ montris, ke ekzistis malsamaj statusoj kaj certa socia moviĝeblo. (Cambridge University Press)
Tio ne signifas, ke preskaŭ ĉiuj Tibetanoj estis sklavoj laŭ la senco de homoj aĉeteblaj kaj vendeblaj kiel objektoj. Multaj familioj posedis brutojn kaj ilojn, ĝuis heredajn uzrajtojn kaj povis, en certaj kondiĉoj, negoci siajn devojn aŭ labori ekster la bieno. La termino feŭda aŭ servuteca socio do estas defendebla kiel ĝenerala priskribo, sed ne kiel simpla sinonimo de sklaveca socio.
Sekve, la ĉina kritiko de la malnova ordo ne estas nura inventaĵo. Forigi heredajn privilegiojn, trudlaborajn devojn kaj la politikan potencon de granda bienula kaj monaĥa elito principe estis emancipa celo.
Sed el tio ne sekvas, ke ĉiu posta ago de la Komunista Partio aŭtomate fariĝis legitima.
Kion oni povas favore taksi en la politiko de Pekino?
Reala socia modernigo
La ĉina ŝtato dediĉis grandegajn rimedojn al infrastrukturo, elektro, transporto, edukado, sanservo kaj kontraŭmalriĉeca politiko en Tibeto. Laŭ oficialaj ĉinaj datumoj, la averaĝa vivodaŭro, lerneja partopreno kaj aliro al kuracado forte pliboniĝis dum la lastaj jardekoj. La registaro ankaŭ substrekas la kontrolon de regionaj malsanoj, la konstruadon de vojoj kaj la kreskon de enspezoj. (english.scio.gov.cn)
Ne ĉiuj oficialaj statistikoj povas esti sendepende kontrolataj, ĉar la aliro de eksterlandaj ĵurnalistoj kaj esploristoj al Tibetaj regionoj restas severe limigita. Tamen estus malhoneste nei, ke okazis gravaj materialaj kaj sanitaraj progresoj. Eĉ kritikantoj de Pekino devas agnoski, ke la antaŭa socio ne disponigis universalajn publikajn servojn kompareblajn kun tiuj konstruitaj poste.
La protekto kontraŭ malriĉeco, malsano kaj analfabeteco estas vera parto de homaj rajtoj. La internacia kritiko perdas kredindecon kiam ĝi parolas nur pri politika libereco kaj traktas la plibonigon de materiaj vivkondiĉoj kiel sensignifan propagandon.
Komprenebla zorgo pri ŝtata sekureco
La sekurecaj timoj de Pekino ankaŭ ne estas tute imagaj. Tibeto situas ĉe strategia landlimo kun Barato, dum la Dalai-lamao kaj la tibeta ekzila administracio troviĝas sur barata teritorio. La regiono estis objekto de internacia rivaleco, kaj eksterlandaj potencoj foje provis uzi la tibetan aferon kontraŭ Ĉinio.
Neniu granda ŝtato rigardus kun indiferenteco movadon en vasta landlima regiono, precipe se tiu movado ricevus subtenon de geopolitikaj rivaloj.
Pekino ankaŭ povas laŭrajte argumenti, ke komuna lingvo faciligas aliron al universitatoj, laborpostenoj kaj tutlanda politika kaj ekonomia vivo. En maldense loĝata altebenaĵo, pli grandaj internulejoj povas kelkfoje esti praktika maniero disponigi edukadon al infanoj vivantaj tre malproksime de lernejoj.
La problemo do ne estas la ekzisto de ĉina komuna lingvo aŭ de ĉiaj internulejoj. La problemo estas la foresto de vera elekto, la malfortigo de tibetlingva instruado kaj la politika celo transformi edukadon en instrumenton de nacia homogenigo.
Kie la ĉina pravigo fariĝas neakceptebla?
La pasinta liberigo ne donas eternan rajton regi sen konsento
La plej grava malforto de la oficiala ĉina argumentado estas la ideo, ke la forigo de la malnova feŭda ordo definitive solvis la demandon pri politika legitimeco.
Eĉ se armeo faligas maljustan reĝimon kaj konstruas vojojn kaj hospitalojn, tio ne donas al ĝi senliman rajton regi la koncernan popolon sen libera politika partopreno. La historia maljusteco de la aristokrata Tibeto ne povas servi kiel ĉiama respondo al nunaj demandoj pri lingvaj rajtoj, religia libereco, loka memregado kaj demokratia reprezentado.
La oficiala rakonto pri “liberigo” tiel transformas veran socian reformon en konstantan legitimilon de la monopolpotenco de la Partio.
La sekureca logiko fariĝas senlima
La dokumentoj de la ĉina registaro malkaŝe metas “stabilecon”, nacian unuecon kaj sekurecon en la centron de la politiko pri Tibeto. Ili samtempe postulas pli da interetnaj “interŝanĝo, komunikado kaj integriĝo” kaj la adapton de religio al la ĉina ŝtata kaj socialisma kadro. (english.www.gov.cn)
Tia politiko povas aspekti prudenta el la vidpunkto de centra ŝtato. Sed en aŭtoritata sistemo la vorto stabileco ne signifas nur la foreston de perforto. Ĝi povas signifi ankaŭ la foreston de sendependa organizado, publika malkonsento, alternativa historia rakonto aŭ religia aŭtoritato, kiun la Partio ne kontrolas.
Tiamaniere preskaŭ ĉiu forta manifestiĝo de tibeta identeco povas esti interpretata kiel ebla separismo. La ŝtato ne plu nur kontraŭbatalas sendependecmovadon: ĝi provas preventi la aperon de ajna aŭtonoma politika aŭ kultura centro.
De aŭtonomio al asimilado
La nova ĉina Leĝo pri Antaŭenigo de Etna Unueco kaj Progreso, ekvalidinta la 1-an de julio 2026, plifortigas la celon krei komunan ĉinan nacian identecon. La ĉina registaro prezentas ĝin kiel leĝan garantion de egaleco, komuna prospero kaj socia intermiksiĝo. La leĝo subtenas ekonomian disvolvon, publikajn servojn kaj interregionan moveblecon. (english.scio.gov.cn)
Sed la sama politiko donas superan pozicion al la mandarena lingvo, al la oficiala interpreto de historio kaj al la ideologia koncepto de unu komuna ĉina nacio. Ok sendependaj fakuloj de Unuiĝintaj Nacioj avertis, ke la leĝo povus limigi lingvajn, kulturajn, religiajn kaj edukajn rajtojn kaj fortigi devigan asimiladon. (spcommreports.ohchr.org)
La distingo inter integriĝo kaj asimilado estas esenca.
Integriĝo ebligas al minoritato partopreni la komunan socion sen perdi sian lingvon, kulturon kaj instituciojn. Asimilado postulas, ke ĝi iom post iom rezignu pri tiuj apartaĵoj por esti konsiderata fidinda membro de la ŝtato.
La nuna politiko de Pekino ŝajnas pli kaj pli proksimiĝi al la dua modelo.
La internulejoj: progreso kaj kultura rompo
La debato pri tibetaj infanoj klare montras la ambiguecon de la ĉina moderniga politiko.
Grandaj lernejoj povas disponigi kvalifikitajn instruistojn, modernan materialon kaj edukadon al infanoj el tre izolitaj regionoj. Sed tio ne pravigas sistemon en kiu infanoj estas longtempe apartigitaj de siaj familioj, ricevas la plej grandan parton de la instruado en la mandarena kaj perdas la ĉiutagan kontakton kun sia lingvo kaj kulturo.
En 2023 fakuloj de UN esprimis alarmon pri tio, ke proksimume unu miliono da tibetaj infanoj povus esti trafataj de sistemo de loĝlernejoj, kiu laŭ ili kontribuas al kultura, religia kaj lingva asimilado. (ecoi.net)
En 2026 Human Rights Watch dokumentis la vastigon de mandarenlingva antaŭlerneja edukado kaj la malfortigon de la tibeta kiel ĉiutaga instrulingvo. (hrw.org)
La precizaj nombroj kaj kondiĉoj devas resti esploreblaj kaj kontroleblaj. Sed ĝuste tion malfaciligas la forta ŝtata kontrolo de vizitoj, ĵurnalismo kaj sendependa esplorado. Eksterlandaj raportistoj povas eniri Tibeton nur malofte kaj ofte kadre de registare organizitaj kaj strikte kontrolataj vizitoj. (state.gov)
Se la ĉina registaro certas pri la libervola kaj kultura karaktero de sia eduka politiko, ĝi devus permesi liberan observadon, konfidencajn intervjuojn kun familioj kaj sendependan esploradon.
Kiom pravaj estas la internaciaj kritikantoj?
La centra kritiko estas forte pravigita
La plej konvinka internacia kritiko ne postulas revenon al la malnova tibeta socio kaj ne neas la ekonomiajn progresojn. Ĝi postulas, ke modernigo ne estu pagata per la perdo de lingvo, religio, familia vivo kaj politika voĉo.
Tiaj postuloj konformas al universalaj homaj rajtoj. Popolo ne devas elekti inter hospitaloj kaj kultura digno, inter moderna edukado kaj la rajto transdoni sian gepatran lingvon, aŭ inter ekonomia disvolviĝo kaj partopreno en decidoj pri sia propra teritorio.
La oficiala “Mezvoja Politiko” de la tibeta ekzila gvidantaro ne postulas sendependecon, sed aŭtentan aŭtonomion interne de la Ĉina Popola Respubliko, precipe rilate lingvon, religion, edukadon, medion kaj kulturon. (Central Tibetan Administration)
Oni povas diskuti pri la preciza amplekso de tia aŭtonomio. Sed prezenti ĉiun subtenanton de tiu solvo kiel separiston aŭ agenton de eksterlandaj potencoj ne estas serioza respondo.
Sed ne ĉiu kritiko estas senriproĉa
La internaciaj kritikantoj konsistas el tre malsamaj grupoj: Tibetanoj en ekzilo, defendantoj de homaj rajtoj, fakuloj de UN, ĵurnalistoj, religiaj subtenantoj, okcidentaj registaroj kaj strategiaj rivaloj de Ĉinio.
Iliaj motivoj kaj metodoj ne estas identaj.
Iuj aktivuloj tro idealigas la antaŭ-1959-an Tibeton, kvazaŭ ĝi estus harmonia spirita socio detruita nur de ekstera perforto. Tio ignoras la profundajn sociajn malegalecojn de la malnova ordo kaj malfortigas la historian kredindecon de la tibeta afero.
Iuj uzas tre gravajn terminojn, ekzemple genocido, sen ĉiam klare distingi inter fizika ekstermado, kultura asimilado, lingva malfortigo kaj aŭtoritata subpremo. La risko de kultura malapero estas serioza, sed ju pli forta estas la akuzo, des pli preciza devas esti la pruvo.
Krome, okcidentaj registaroj ne ĉiam kritikas Ĉinion nur pro sindonema zorgo pri la Tibetanoj. Tibeto ankaŭ estas instrumento en la strategia rivaleco kun Pekino. La samaj ŝtatoj, kiuj kondamnas la asimiladon de minoritatoj en Ĉinio, havas proprajn historiojn de koloniismo, deviga lingva unuformigo kaj subpremo de indiĝenaj popoloj.
Tiu hipokriteco meritas kritikon. Sed ĝi ne nuligas la rajtojn de la Tibetanoj.
La motivoj de la mesaĝisto kaj la vereco de la mesaĝo estas du malsamaj demandoj. Eĉ geopolitika rivalo povas mencii realan maljustecon; eĉ ŝtato kiu konstruas hospitalojn povas samtempe limigi fundamentajn liberecojn.
Ekologiisma kaj demokrata takso
Por verdula movado, la afero ne devus esti reduktita al elekto inter okcidenta geopolitiko kaj ĉina ŝtata suverenismo.
Ekologiisma politiko devas samtempe defendi:
- socian egalecon kaj publikajn servojn;
- la lingvajn kaj kulturajn rajtojn de minoritatoj;
- demokratian partoprenon kaj lokan memregadon;
- la protekton de fragilaj ekosistemoj;
- neperforton kaj dialogon;
- kaj la rajton de popoloj ne esti traktataj kiel objektoj de geopolitika rivaleco.
El tiu vidpunkto, oni povas favore taksi la ĉinan forigon de heredaj privilegioj, ĝiajn investojn en sano, edukado kaj infrastrukturo kaj ĝian zorgon eviti perfortan teritorian disfalon.
Sed oni ne povas favore taksi la monopolon de la Partio pri politika vero, la transformon de religio en ŝtate kontrolatan institucion, la malfortigon de la tibeta kiel instrulingvo, la apartigon de infanoj disde iliaj familioj aŭ la prezentadon de ĉiu sendependa tibeta voĉo kiel sekureca minaco.
Same, oni povas vaste subteni la internacian kritikon kiam ĝi defendas konkretajn rajtojn, sendependan observadon kaj aŭtentan aŭtonomion.
Sed oni devas rifuzi la romantikigon de la malnova Tibeto, la troigon de nesufiĉe kontrolitaj akuzoj kaj la uzadon de la tibeta popolo kiel simpla ilo kontraŭ Ĉinio.
Eliri el la konkurenco inter du naciismoj
Daŭra solvo ne povos baziĝi nek sur restarigo de la malnova teokratia ordo, nek sur malapero de la tibeta identeco en unuformigita ĉina nacio.
Ĝi devus inkluzivi almenaŭ:
- veran tibetĉinan dulingvan edukadon;
- la eblecon por familioj elekti proksimajn taglernejojn;
- pli grandan liberecon por religiaj institucioj;
- lokan partoprenon en ekonomiaj, mediaj kaj kulturaj decidoj;
- liberan aliron por ĵurnalistoj kaj sendependaj esploristoj;
- kaj renovigon de dialogo inter Pekino kaj reprezentantoj de la tibeta popolo.
Tia solvo ne postulas la malaperon de Ĉinio nek la sendependiĝon de Tibeto. Ĝi postulas, ke la ĉina ŝtato konu la diferencon inter suvereneco kaj absoluta kontrolo, kaj inter nacia unueco kaj kultura unuformeco.
Konkludo
La bilanco estas malsimetria.
La Komunista Partio de Ĉinio povas laŭrajte postuli agnoskon pro la forigo de gravaj sociaj malegalecoj kaj pro realaj atingoj en sano, edukado kaj infrastrukturo. Ĝiaj zorgoj pri landlima sekureco kaj ekstera interveno ne estas tute senbazaj.
Sed tiuj atingoj ne pravigas la nunan aŭtoritatan kaj ĉiam pli asimilan politikon. Modernigo sen libera konsento povas fariĝi paternalismo; integriĝo sen kultura egaleco povas fariĝi asimilado; sekureco sen demokratia kontrolo povas fariĝi permanenta subpremo.
La internaciaj kritikantoj estas plej konvinkaj kiam ili defendas konkretajn homajn rajtojn, aŭtentan aŭtonomion kaj kontrolitajn faktojn. Ili estas malpli konvinkaj kiam ili idealigas la pasintecon aŭ transformas Tibeton en armilon de la rivaleco inter Ĉinio kaj Okcidento.
La fundamenta demando ne estas ĉu la malnova Tibeto estis bona socio. Ĝi evidente ne estis egaleca.
La demando estas ĉu la hodiaŭaj Tibetanoj rajtas mem partopreni en la difino de sia estonteco, konservante sian lingvon, kulturon, religion kaj rilaton al sia teritorio.
Neniu historia “liberigo” povas definitive forpreni tiun rajton.
Laisser un commentaire