La evoluo de la usona politika vivo, markita de la erupcio de la plej brutala populismo en Vaŝingtono, povas esti parte klarigita per konsidero de fenomeno, kiu plejparte restis nerimarkita: analfabeteco. La ciferoj parolas por si mem. En Usono, la procento de plenkreskuloj, kiuj havas malfacilaĵojn legi (kaj, evidente, skribi), estas 21 %. Tio estas preskaŭ kvarono de la balot-aĝa loĝantaro.

La kolapso de la usona eduka sistemo estas spektakla. En 1976, 60 % de gimnazianoj legis libron aŭ revuon ĉiutage. Antaŭ 2026, tiu nombro falis al nur 16 %. Lingvaj analizoj de la publika diskurso (komencante per tiu de Donald Trump) rivelas tre limigitan vortprovizon, malprecizan sintakson kaj treege emocian leksikon.

En Usono, legkrizo

Mallonge, ĉiam pli malmultaj usonaj balotantoj kapablas legi ion ajn krom sloganoj, sekvi kontraŭdiran argumenton aŭ akcepti kompleksecon kaj la bezonon de plilongigita tempo. Tamen voĉdonado, debato kaj konsento pri la leĝo antaŭsupozas minimuman nivelon de kogna kompetenteco.

Rezulte, politikaj platformoj reduktiĝas al mallongaj promesoj, paroladoj bazitaj sur binaraj opozicioj, kaj sinsekvoj de emociaj apelacioj. En ĉi tiu kunteksto, komplekseco fariĝas suspektinda, demokratia malrapideco estas perceptata kiel senpoveco, kaj pripensado kiel tempoperdo. En socio, kie kreskanta proporcio de civitanoj luktas por legi longan tekston, la publika sfero transformiĝas en emocian arenon, favoran al aŭtoritatuloj.

Politika historio estas kohera pri ĉi tiu punkto: aŭtoritatismaj ŝanĝoj ne komence devenas de eksplicita malakcepto de demokratio, sed de ĝenerala laceco. Kiam komprenado fariĝas tro kosta, demokratia vivo malboniĝas, kaj aŭtoritato aperas kiel krizhelpo. Forta potenco tiam ĉesas esti minaco kaj fariĝas promeso de efikeco. La gvidanto estas tiu, kiu decidas, simpligas kaj forigas la bezonon kompreni.

Sociaj retoj: emocia areno

En Usono (kaj aliloke), ĉi tiu dinamiko trovas aparte fekundan grundon en la cifereca ekosistemo. Sociaj retoj ne kreis la malkreskon de civitana legopovo, sed ili ekspluatas ĝin metode. Ilia ekonomio prioritatigas rapidecon, polusiĝon kaj tujan reagon; asertoj kaj mallongaj frazoj superregas argumentojn, emociojn super pruvojn, kaj ripeton super nuancon.

Eŭropo alfrontas la saman dinamikon

Ĉu Eŭropo eskapas ĉi tiun fenomenon? Nuntempe, jes: ĉirkaŭ 5 % analfabeteco (kompare kun la 21 % menciitaj supre). Sed la tendenco, bedaŭrinde, estas la sama. En Francio mem, sufiĉas observi la bedaŭrindan nivelon de certaj parlamentaj debatoj por kompreni tion.

Fronte al ĉi tiu klarigo pri demokratia malfortiĝo kiel rezulto de la malkresko de legopovo, ofte estas citata frapa kontraŭekzemplo: Ĉinio, lando kun malalta analfabeteco-procento (ĉirkaŭ 4 %), estas tamen unu el la plej aŭtoritatismaj reĝimoj en la mondo. Sed tio devigas nin rafini la tezon anstataŭ refuti ĝin. Analfabeteco kreskigas aŭtoritatismon, sen ke legopovo garantiu demokration.

En Ĉinio, legado estas majstrata, sed strikte kontrolata: cenzuro, informa sufokigo kaj la alta kosto de malkonsento. Aŭtoritatismo tie baziĝas ne sur nescio, sed sur kogna kontrolo.

La situacio en okcidentaj demokratioj estas malsama – sed same maltrankviliga. Ili ne alfrontas kontrolon de scio, sed ĝian laŭgradan kolapson. Kulturo ne nepre kondukas al demokratio, sed manko de kulturo igas ĝin neverŝajna.

Estis tempo, kiam oni kredis demokration definitive establita en evoluintaj socioj. Regulaj elektoj, gazetara libereco kaj jurŝtato ŝajnis sufiĉe enradikiĝintaj por elteni ajnan ŝtormon. Ĉi tiu certeco malaperis. Ĉie, aŭtoritatismaj potencoj gajnas terenon, ofte sen puĉoj, foje eĉ per la balotujo.

Ĉi tiu ŝanĝo ne nur ŝuldiĝas al la ekonomio, tutmondiĝo aŭ sociaj retoj. Ĝi malkaŝas pli profundan fragilecon: la erozion de la minimuma kultura fundamento, sur kiu demokratio baziĝas.

Kaj komuna, justa lingvo povus esti efika ilo por fortigi ĉi tiun minimuman fundamenton je internacia nivelo.Estis tempo, kiam oni kredis demokration definitive establita en evoluintaj socioj. Regulaj elektoj, gazetara libereco kaj jurŝtato ŝajnis sufiĉe enradikiĝintaj por elteni ajnan ŝtormon. Ĉi tiu certeco malaperis. Ĉie, aŭtoritatismaj potencoj gajnas terenon, ofte sen puĉoj, foje eĉ per balotujo. Ĉi tiu ŝanĝo ne nur ŝuldiĝas al la ekonomio, tutmondiĝo aŭ sociaj retoj. Ĝi malkaŝas pli profundan fragilecon: la erozion de la minimuma kultura fundamento, sur kiu demokratio baziĝas.

Kaj komuna, justa lingvo povus esti efika ilo por fortigi ĉi tiun minimuman fundamenton je internacia nivelo. (Frazo aldonita de mi)

Marc ANSELMI