---

Ludoviko Lazaro Zamenhof naskiĝis la 15-an de decembro 1859 en Bjalistoko, tiam urbo de la Rusa Imperio. Tiu limurbo estis profunde multetna kaj multlingva: judoj, poloj, rusoj, germanoj kaj belorusoj vivis flanke unu de la alia, sed ofte sen vera interkompreniĝo. Ĉiu komunumo havis sian lingvon, siajn kutimojn, kaj – tro ofte – siajn antaŭjuĝojn.

Jam kiel infano Zamenhof rimarkis ion decidan: la konfliktoj inter homoj ne devenis ĉefe de ilia “malboneco”, sed de la fakto ke ili ne povis komunikiĝi egale. Poste li klare resumis tiun sperton per vortoj, kiuj restas surprize aktualaj:

“En mia naskiĝurbo la loĝantaro konsistis el diversaj popoloj, kaj ĉiu el ili malamis la aliajn; kaj mi jam tiam sentis, ke la kaŭzo de tiu malamikeco kuŝas plejparte en la diferenco de lingvoj.”

El tiu ĉiutaga observado naskiĝis ne nur lingva ideo, sed profunda etika demando: kiel ebligi interhomajn rilatojn sen struktura malsupereco aŭ supereco?

En 1887 Zamenhof publikigis la Unuan Libron, per kiu li prezentis Esperanton. Lia celo ne estis krei artefaritan kuriozaĵon, sed proponi:

• facilan lingvon, rapide lerneblan de ĉiuj,
• neŭtralan lingvon, ne ligitan al iu nacio aŭ potenco,
• ilon por simetria kaj justa komunikado.

Por li la lingva demando estis samtempe politika kaj morala. Li avertis kontraŭ la ideo, ke iu ajn nacia lingvo povus esti “neŭtrala” internacie:

“Ĉiu nacia lingvo, uzata kiel internacia, estas privilegio por unu popolo kaj ŝarĝo por ĉiuj aliaj.”

Tiu konstato trafas la kernon de la problemo: lingvo ne estas nur komunikilo, sed ankaŭ portilo de potenco.

Pli ol jarcenton poste, Eŭropo frontas tre similan paradokson. Oficiale, la Eŭropa Unio defendas multlingvecon kaj lingvan egalecon. Fakte tamen, la angla fariĝis de facto hegemonia lingvo de institucioj, esplorado, civila socio kaj transnacia aktivismo — eĉ post la eliro de Britio el la Unio.

La konsekvencoj estas konkretaj:

• civitanoj kaj aktivuloj ne plene regantaj la anglan partoprenas malpli,
• ideoj el lingve “periferiaj” medioj malpli cirkulas,
• demokratia neegaleco kaŝiĝas malantaŭ praktikaj argumentoj.

Tio estas preskaŭ ekzakte la mekanismo, kiun Zamenhof jam identigis en la 19-a jarcento. Lia respondo ne estis forigi nacilingvojn, sed aldoni komunan, neŭtralan komunikilon, kiu ne donas strukturan avantaĝon al iu ajn.

En tiu senco Esperanto ne estas nostalgio. Ĝi restas:

• praktika ilo en certaj transnaciaj kuntekstoj,
• kaj samtempe kritika spegulo de la nuna eŭropa lingva ordo.

Por verdaj, civitaj kaj demokrataj movadoj, la demando estas centra. Transnacia kunlaboro postulas egalan voĉon. Socia kaj ekologia justeco malfacile kongruas kun kaŝitaj lingvaj privilegioj. Lingva justeco ne estas flanktema afero: ĝi estas kondiĉo de reala demokratio.

Zamenhof ne proponis pretan solvon por ĉiuj tempoj. Sed li formulis demandon, kiu restas plene aktuala:
kiel konstrui komunan spacon, en kiu neniu devas paroli el malsupra pozicio?

---

.