Analfabeteco, la Bredejo de Populismo

(Article original en français ci dessous)

La evoluo de la usona politika vivo, markita de la erupcio de la plej brutala populismo en Vaŝingtono, povas esti parte klarigita per konsidero de fenomeno, kiu plejparte restis nerimarkita: analfabeteco. La ciferoj parolas por si mem. En Usono, la procento de plenkreskuloj, kiuj havas malfacilaĵojn legi (kaj evidente skribi), estas 21%. Tio estas preskaŭ kvarono de la balot-aĝa loĝantaro! La kolapso de la usona eduka sistemo estas spektakla. En 1976, 60% de gimnazianoj legis libron aŭ revuon ĉiutage. Antaŭ 2026, tiu nombro falis al nur 16%. Lingvaj analizoj de publika diskurso (komencante per tiu de Donald Trump) rivelas tre limigitan vortprovizon, malprecizan sintakson kaj grandege emocian leksikon.

En Usono, Legkrizo

Mallonge, ĉiam pli malmultaj usonaj balotantoj kapablas legi ion ajn krom sloganon, sekvi kontraŭdiran argumenton aŭ akcepti kompleksecon kaj la bezonon de plilongigita tempo. Tamen voĉdonado, debato kaj konsento pri la leĝo antaŭsupozas minimuman nivelon de kogna kompetenteco. Rezulte, politikaj platformoj reduktiĝas al mallongaj promesoj, paroladoj al binaraj opozicioj, kaj konsiderado al sinsekvo de emocioj. En ĉi tiu kunteksto, komplekseco fariĝas suspektinda, demokratia malrapideco estas perceptita kiel senpoveco, kaj konsiderado kiel tempoperdo. En socio, kie kreskanta proporcio de civitanoj luktas por legi longan tekston, la publika sfero transformiĝas en emocian arenon, favoran al aŭtoritatuloj.

Politika historio estas kohera pri ĉi tiu punkto: aŭtoritatismaj ŝanĝoj ne komence devenas de eksplicita malakcepto de demokratio, sed de ĝenerala laceco. Kiam komprenado fariĝas tro multekosta, demokratia vivo malboniĝas, kaj aŭtoritato aperas kiel krizhelpo. Forta potenco tiam ĉesas esti minaco kaj fariĝas promeso de efikeco. La gvidanto estas tiu, kiu decidas, simpligas kaj forigas la bezonon kompreni.

Sociaj retoj: emocia areno

En Usono (kaj aliloke), ĉi tiu dinamiko trovas aparte fekundan grundon en la cifereca ekosistemo. Sociaj retoj ne kreis la malkreskon de civitana legopovo, sed ili ekspluatas ĝin metode. Ilia ekonomio prioritatigas rapidon, polusiĝon kaj tujan reagon; asertoj kaj mallongaj frazoj superregas argumentojn, emocion super demonstraĵon, kaj ripeton super nuancon.

Eŭropo alfrontas la saman dinamikon

Ĉu Eŭropo eskapas ĉi tiun fenomenon? Nuntempe, jes: 5% analfabeteco (kompare kun la 21% menciitaj supre). Sed la tendenco, bedaŭrinde, estas la sama. En Francio mem, oni nur bezonas observi la bedaŭrindan nivelon de certaj debatoj en la Parlamento por kompreni tion. Alfronte al ĉi tiu klarigo pri demokratia malfortiĝo kiel devenanta de la malkresko de legopovo, frapa kontraŭekzemplo sendube estos citita: Ĉinio, lando kun malalta analfabeteco-procento (4%), estas tamen unu el la plej aŭtoritatismaj reĝimoj en la mondo. Sed tio devigas nin rafini la tezon anstataŭ refuti ĝin. Analfabeteco kreskigas aŭtoritatismon, sen ke legopovo garantiu demokration. En Ĉinio, legado estas majstrata, sed strikte kontrolata: cenzuro, informa sufokigo kaj la alta kosto de malkonsento. Aŭtoritatismo tie baziĝas ne sur nescio, sed sur kogna kontrolo.

La situacio en okcidentaj demokratioj estas malsama – sed same maltrankviliga. Ili ne alfrontas kontrolon de scio, sed ĝian laŭgradan kolapson. Kulturo ne nepre kondukas al demokratio. Sed manko de kulturo igas ĝin neverŝajna.

Estis tempo, kiam oni kredis demokration definitive establita en evoluintaj socioj. Regulaj elektoj, gazetara libereco kaj jurŝtato ŝajnis sufiĉe enradikiĝintaj por elteni ajnan ŝtormon. Ĉi tiu certeco malaperis. Ĉie, aŭtoritatismaj potencoj gajnas terenon, ofte sen puĉoj, foje eĉ per balotujo. Ĉi tiu ŝanĝo ne nur ŝuldiĝas al la ekonomio, tutmondiĝo aŭ sociaj retoj. Ĝi malkaŝas pli profundan fragilecon: la erozion de la minimuma kultura fundamento, sur kiu demokratio baziĝas.

Kaj komuna, justa lingvo povus esti efika ilo por fortigi ĉi tiun minimuman fundamenton je internacia nivelo. (Frazo aldonita de mi)

Marc ANSELMI

L’article original en français :

L’illettrisme, creuset du populisme

FacebookL’évolution de la vie politique américaine, marquée par l’éruption du populisme le plus brutal à Washington, s’explique en partie si l’on prend en compte un phénomène passé assez inaperçu : l’illettrisme.

Les chiffres parlent. Aux États-Unis, le pourcentage d’adultes ayant des difficultés à lire (et évidemment à écrire) s’élève à 21%. Presque un quart de la population en âge de voter ! L’effondrement du système éducatif américain est spectaculaire. En 1976, 60% des lycéens lisaient tous les jours un livre ou un magazine. Ils ne sont plus que 16% en 2026. Les analyses linguistiques des discours publics (à commencer par ceux de Donald Trump) mettent en évidence un vocabulaire très limité, une syntaxe approximative et un lexique massivement émotionnel.

Aux États-Unis, une crise de la lecture

Bref, de moins en moins d’électeurs américains sont en situation de lire autre chose qu’un slogan, de suivre un raisonnement contradictoire, d’accepter la complexité et le temps long. Or voter, débattre, consentir à la loi supposent une compétence cognitive minimale. De ce fait, les programmes politiques se réduisent à des promesses brèves, les discours à des oppositions binaires, la délibération à une succession d’émotions. Dans ce contexte, la complexité devient suspecte, la lenteur démocratique est perçue comme de l’impuissance, et la délibération comme une perte de temps. Dans une société où une part croissante des citoyens peine à lire un texte long, l’espace public se transforme en arène affective, propice aux figures d’autorité.

L’histoire politique est constante sur ce point : les bascules autoritaires ne naissent pas d’abord d’un rejet explicite de la démocratie, mais d’une fatigue générale. Lorsque comprendre devient trop coûteux, la vie démocratique se dégrade et l’autorité apparaît comme un soulagement. Le pouvoir fort cesse alors d’être une menace pour devenir une promesse d’efficacité. Le chef est celui qui tranche, simplifie, dispense d’avoir à comprendre.

Réseaux sociaux : une arène affective

Aux États-Unis (et ailleurs) cette dynamique trouve aujourd’hui un terrain particulièrement favorable dans l’écosystème numérique. Les réseaux sociaux n’ont pas créé l’affaiblissement de la littératie civique, mais ils l’exploitent méthodiquement. Leur économie privilégie la vitesse, la polarisation et la réaction immédiate ; l’affirmation et la phrase courte l’emporte sur l’argument, l’émotion sur la démonstration, la répétition sur la nuance.

L’Europe face à la même dynamique

L’Europe échappe-t-elle au phénomène ? Pour le moment oui : 5% d’illettrisme (à comparer au 21% évoqués plus haut). Mais la tendance, hélas, est la même. En France même, il suffit d’observer le niveau désolant de certains débats au Parlement pour s’en rendre compte.

Face à cette explication de l’affaiblissement démocratique par le recul de l’écrit, on mettra sans doute en avant un contre-exemple frappant : la Chine, pays faiblement touché par l’illettrisme (4 %), est pourtant l’un des régimes les plus autoritaires du monde. Mais cela oblige à préciser la thèse plutôt qu’à l’infirmer. L’illettrisme favorise l’autoritarisme, sans que la maîtrise de l’écrit garantisse la démocratie. En Chine, la lecture est maîtrisée, mais étroitement encadrée : censure, verrouillage informationnel, coût élevé de la dissidence. L’autoritarisme y repose non sur l’ignorance, mais sur le contrôle cognitif.

La situation des démocraties occidentales est différente — mais tout aussi inquiétante. Elles ne sont pas confrontées à un contrôle du savoir, mais à son effondrement progressif. La culture ne conduit pas nécessairement à la démocratie. Mais l’inculture la rend improbable.

Il fut un temps où l’on croyait la démocratie définitivement acquise dans les sociétés développées. Les élections régulières, la liberté de la presse, l’État de droit semblaient suffisamment enracinés pour résister à toutes les tempêtes. Cette certitude s’est dissipée. Partout, les pouvoirs autoritaires progressent, souvent sans coups d’État, parfois même par les urnes. Ce basculement ne tient pas seulement à l’économie, à la mondialisation ou aux réseaux sociaux. Il révèle une fragilité plus profonde : l’érosion du socle culturel minimal sur lequel repose la démocratie.

Et une langue commune équitable pourrait être un outil efficace pour renforcer ce socle minimal au niveau international (phrase rajouté par moi même)

Marc ANSELMI

https://lejournal.info/article/lillettrisme-fourrier-du-populisme/